Atomun parçacıkları
Atomda pozitif yüklü protonlar, negatif yüklü elektronlar ve yüksüz nötronlar bulunur.
p⁺n⁰
e⁻
Atom; proton, nötron ve elektronlardan oluşur.
Proton
Pozitif yüklüdür ve çekirdekte bulunur.
Elektron
Negatif yüklüdür ve çekirdeğin çevresinde bulunur.
Nötron
Yüksüzdür ve çekirdekte bulunur.
Nötr atomda proton ve elektron sayıları eşittir. Elektriklenme olaylarında cisimler arasında yer değiştirebilen parçacık elektrondur; protonlar ve nötronlar çekirdekte kalır.
Balonu tut: yüne sürt, sonra kâğıtlara götür
Sürtünme durumu
Hazır
Balonu basılı tutup yün kumaş üzerinde bir süre ileri–geri sürükle.
Balonu tutup yün kumaşa sürt.
Çekirdek
p⁺ ve n⁰
e⁻e⁻e⁻e⁻
p⁺ ve n⁰
Elektriklenme nedir?
Elektriklenme, elektronların cisimler arasında aktarılması veya bir cismin içinde yeniden dağılması sonucunda elektrik yükü dengesinin değişmesidir.
Nötr cisim yüksüz değildir. Pozitif ve negatif yük miktarları eşittir.
Negatif yüklü
Elektron sayısı, pozitif yük miktarından fazladır.
Pozitif yüklü
Elektron sayısı, pozitif yük miktarından azdır.
Nötr
Pozitif ve negatif yük miktarları birbirine eşittir.
Şimşek ve yıldırım
Yük ayrımı büyüdüğünde havada ani bir elektrik boşalması gerçekleşebilir.
Kaydırak ve saç
Sürtünme sonucu saç telleri aynı tür yükle yüklenip birbirinden uzaklaşabilir.
Balon ve kâğıt
Sürtünmeyle yüklenen balon, nötr ve hafif kâğıt parçalarını çekebilir.
Tarak ve kâğıt
Saça sürtülen plastik tarak, yaklaştırıldığı küçük kâğıtları çekebilir.
Sürtünme ile elektriklenme
Yün kumaş
Plastik çubuk (ebonit çubuk)
e⁻ aktarımı →
Başlangıçta iki cisim de nötr kabul edilir.
Çubuğu basılı tutup kumaş üzerinde bir süre ileri–geri sürt.
Sürtünme ile elektriklenme
Farklı maddeler birbirine sürtüldüğünde elektronlar bir cisimden diğerine geçebilir. Elektron alan cisim negatif, elektron veren cisim pozitif yüklenir.
1 · Cisimler temas eder.
2 · Elektronlar aktarılır.
3 · Cisimler zıt yüklenir.
Bu örnekte elektronlar yünden plastik çubuğa geçer. Yün pozitif, plastik çubuk negatif yüklenir.
Özdeş iletken küre modeli
−2
0
Negatif yüklü küre ile nötr küre birbirinden ayrıdır. Toplam yük: −2
Dokunma ile elektriklenme
Yüklü iletken, nötr iletkene dokunduğunda elektronlar cisimler arasında yeniden dağılır. Özdeş küreler ayrıldığında ikisi de başlangıçtaki yüklü cisimle aynı tür yükle yüklenir.
1 · Biri negatif, diğeri nötr.
2 · Küreler dokunur; elektronlar paylaşılır.
3 · Ayrılan iki küre de negatiftir.
Yük korunur: Modelde başlangıçtaki toplam −2 yük, dokunma ve ayrılma sonrasında yine −2’dir.
Temassız yük ayrılması modeli
−−−−−
+−+−+−+−+−
+++++
−−−−−
Negatif çubuk uzaktayken nötr iletkendeki yükler dengeli dağılır.
Etki ile elektriklenme
Yüklü bir cisim nötr iletkene dokunmadan yaklaştırıldığında iletkendeki yüklerin dağılımı değişir. Zıt yükler yakın, aynı tür yükler uzak tarafta toplanır.
1 · İletken nötrdür; yükler dengelidir.
2 · Çubuk yaklaşır; yükler ayrılır.
3 · Çubuk uzaklaşır; dağılım yeniden dengelenir.
Önemli: Bu modelde iletkenin toplam yükü değişmez; yalnız yüklerin cisim içindeki dağılımı değişir.
| Elektriklenme çeşidi | Temas var mı? | Elektronların durumu | Sonuç | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| Sürtünme ile | Var | Farklı cisimler arasında aktarılır. | Cisimler zıt tür yüklenir. | Yün–plastik çubuk veya cam çubuk–ipek kumaş |
| Dokunma ile | Var | Yüklü ve nötr iletken arasında yeniden dağılır. | Nötr cisim, yüklü cisimle aynı tür yüklenir. | Yüklü ve nötr metal küre |
| Etki ile | Yok | Nötr iletkenin içinde yer değiştirir. | Yükler farklı bölgelere ayrılır. | Yüklü çubuk ve nötr iletken |
Temas + hareket
İki farklı maddenin yüzeyleri birbirine sürtülür.
Temas + paylaşım
Yüklü iletken nötr iletkene değdiğinde yük yeniden dağılır.
Temas yok
Yakındaki yüklü cisim, nötr iletken içindeki yük dağılımını değiştirir.
Basitleştirilmiş yük modeli
Nötr cisim
Cismin yükünü belirle
Modelde pozitif yük miktarı sabittir. Elektron alıp verme sonucunda negatif ve pozitif yük miktarlarını karşılaştır.
8Pozitif yük
8Negatif yük
0Yük durumu
Pozitif ve negatif yük miktarları eşit: cisim nötrdür.
Nötr ≠ yüksüz: Nötr cisimde iki tür yük de bulunur; miktarları eşittir.
+
⇆
−
Zıt yükler seçili. Gözlemle düğmesine dokun.
İtme ve çekme
Sol cisim
Sağ cisim
Aynı tür yüklü cisimler birbirini iter.
Zıt yüklü cisimler birbirini çeker.
Yüklü bir cisim nötr cismi çeker.
İki nötr cisim arasında belirgin elektrostatik etki gözlenmez.
Kuralı uygula
Pozitif ve negatif yük miktarını karşılaştır
Her model için doğru etiketi seç. Buradaki sayılar, cisimdeki yük miktarını temsil eden basitleştirilmiş değerlerdir.
Doğru sınıflandırma: 0 / 6
Model A
8 +8 −
Model B
7 +9 −
Model C
10 +8 −
Model D
6 +6 −
Model E
9 +7 −
Model F
5 +8 −
Temel ilke: Aynı tür yükler taneciklerin birbirini iterek daha düzenli dağılmasını; zıt yükler veya topraklanmış yüzeyler ise taneciklerin hedefe çekilmesini sağlar.
Kaplama
Araba boyama
Aynı tür yükle yüklenen boya damlacıkları birbirini iterek dağılır. Topraklanmış metal gövde damlacıkları kendine çeker; boya yüzeye daha düzenli tutunur.
Kaplama
Beyaz eşya boyama
Aynı tür yüklü toz boya tanecikleri birbirini iterek yayılır ve topraklanmış metal yüzeye çekilir. Ardından fırınlanarak yüzeye sabitlenir.
Görüntüleme
Fotokopi makinesi
Tamburda görüntüye uygun bir yük deseni oluşturulur. Zıt yüklü toner bu bölgelere çekilir; kâğıda aktarılır ve ısıyla sabitlenir.
Yazdırma
Lazer yazıcı
Lazer, yüklü tamburun belirli noktalarındaki yükü değiştirerek elektriksel bir desen oluşturur. Zıt yüklü toner bu desene çekilir ve kâğıda aktarılır.
Temizleme
Baca gazı temizleme
Duman içindeki kurum ve toz tanecikleri yüklenir. Zıt yüklü toplama levhaları bu tanecikleri çekerek gazdan ayırır.
Püskürtme
Tarımsal ilaçlama
Aynı tür yüklü damlacıklar birbirini iterek düzenli dağılır. Nötr bitki yüzeyindeki yük dağılımı değişir ve damlacıklar yapraklara çekilir.
●●●●●
Bir parçanın kartına dokun; görseldeki yeri belirginleşsin.
Elektroskop nedir?
Bir cismin elektrik yükü taşıyıp taşımadığını; uygun karşılaştırmayla yüklüyse yük türünü belirlemede kullanılan araçtır.
Bu ünitede elektroskobun parçaları ve kullanım amacı tanınır; ayrıntılı çalışma prensibine girilmez.
Ne için kullanılır?
Cisim elektriklenmiş mi?
Yük taşıyorsa yük türü nedir?
Farklı cisimlerin yük durumları nasıl karşılaştırılır?
İletken giriş bölümü
İncelenecek cisimle etkileşimin kurulduğu üst parçadır.
İletken bölümler
Birbirine metal bağlantıyla bağlıdır.
Yalıtım ve koruma
Düzeneği sabitler ve dış etkilerin gözlemi bozmasını azaltır.
Soru 1 / 12Doğru: 0
Kısa değerlendirme
Bir cevap seç.
Tamamlandı